„Ogniem i mieczem” do dziś uważana jest za jedną z najbardziej poczytnych i lubianych powieści w historii polskiej literatury. Z drugiej strony utwór ten od samego momentu opublikowania jest krytykowany przez badaczy polskiej przeszłości. Historycy zarzucają Sienkiewiczowi, że umyślnie manipulował faktami, co uważali za niedopuszczalne. Pisarz bronił się wówczas, iż jako artyście przysługuje mu pełna wolność tworzenia. Nie sposób nie zgodzić się z Sienkiewiczem, ale po zapoznaniu się z treścią „Ogniem i mieczem” można zrozumieć pretensję historyków. Otóż dzieło to porywa czytelnika od pierwszych stron, żeby przenieść go w świat XVII-wiecznej Polski i czyni to tak przekonująco, że odbiorca nabiera całkowitej pewności, że jest świadkiem autentycznych wydarzeń.

Henryk Sienkiewicz nigdy nie upierał się przy tym, że „Ogniem i mieczem” to powieść rzetelnie oddająca realia historyczne. Zupełnie nie o to mu chodziło! Dla niego liczyło się napisanie dzieła, które przemówi do Polaków, natchnie ich optymizmem, pokrzepi ich serca. Zniewolony naród, który po kolejnych klęskach powstań niepodległościowych, miał już dość pozytywistycznych haseł, które nie dawały żadnych rezultatów. Sienkiewicz doskonale wyczuł nastrój społeczny i dał ludziom to, czego potrzebowali. Zamiast opisywać kolejne porażki i krytykować ludzi za nie odpowiedzialnych, postanowił przenieść swoich czytelników w czasy, kiedy Rzeczypospolita była europejską potęgą. Tworząc szereg postaci, głównie rycerzy, dał całym pokoleniom Polaków prawdziwych bohaterów, z którymi mogli się identyfikować i naśladować ich w życiu codziennym.

Powieść, która z początku miała być romansem stepowym poświęconym klasycznemu trójkątowi miłosnemu, z czasem zaczęła przeradzać się w prawdziwą epopeje. Stało się tak za sprawą niecodziennego procesu powstawania dzieła. Sienkiewicz rozpoczął publikowanie fragmentów powieści, która początkowo miała nosić tytuł „Wilcze gniazdo”, na łamach warszawskiego dziennika „Słowo” w 1883 roku. Szybko okazało się, że utwór stał się wielkim przebojem, a jego autor musiał na bieżąco tworzyć dalsze losy bohaterów. Często kierował się przy tym sugestiami czytelników. Powieść powstawała niejako na zamówienie społeczne. Dlatego też wątek romantyczny, który miał początkowo dominować, szybko ustąpił miejsca tematom historyczno-politycznym.

Akcja „Ogniem i mieczem” toczy się w czasach powstania Chmielnickiego, a konkretnie w latach 1648-1651. Zdecydowana większość wydarzeń ma miejsce na terenach dzisiejszej Ukrainy, które kiedyś stanowiły wschodnie rubieże Rzeczypospolitej. Fabuła powieści została wpleciona pomiędzy szereg bitew pomiędzy wojskami polskimi a sprzymierzonymi siłami kozacko-tatarskimi, poczynając od bitwy pod Żółtymi Wodami, a na bitwie pod Beresteczkiem kończąc.

Jednak „Ogniem i mieczem” swoją niezwykłą popularność zawdzięcza wspaniałym postaciom nakreślonym przez Sienkiewicza. Warto wymienić chociażby Skrzetuskiego, który przeszedł do historii jako przykład idealnego rycerza, przykładnego patrioty, a także człowieka zawładniętego miłością do pięknej kobiety. Nie sposób nie docenić kreacji Bohuna, krewkiego watażki kozackiego, który nie cofnie się przed niczym i nikim, by wziąć za żonę piękną Helenę. Ulubieńcami czytelników do dziś pozostają tacy bohaterowie jak Zagłoba, Podbipięta czy Wołodyjowski, którzy zapisali się trwale w kulturowej świadomości Polaków.

Mapa serwisu: